Tôi gặp Trịnh Công Sơn vào năm 1958 tại Huế;
lúc đó Sơn khoảng 17 tuổi và tôi 18 tuổi. Chúng tôi chơi với nhau v́ cùng tâm
hồn thi ca, và bởi v́ lúc đó tôi chưa hề là họa sĩ.Sơn thích thơ của tôi và đă phổ bài "Cuối cùng cho một t́nh yêu" năm đó. Trước đó, Trịnh Công Sơn đă viết "Ướt Mi", "Thương một người" và "Nh́n những mùa Thu đi". Ngôn ngữ của "Ướt Mi", "Thương một người" và "Nh́n những mùa Thu đi" c̣n nhẹ nhàng, và c̣n có ǵ đó ảnh hưởng của Đặng Thế Phong trong "Giọt Mưa Thu" hoặc "Buồn Tàn Thu" của Văn Cao – nhưng đến khi Sơn phổ nhạc bài thơ của tôi, nhạc của Sơn bắt đầu một chương khác, do ngôn ngữ của bài thơ lúc đó rất là mới. Tôi đă dùng những chữ "đói", "mỏi" trong thơ, mà lúc này Sơn lại thích bài thơ đó.
Tuy nhiên theo tôi, bài Diễm Xưa của Sơn mới là mở đầu của một TCS hoàn toàn mới lạ và cực kỳ hấp dẫn trong nhạc trẻ, giới trẻ hồi đó.
Cuộc đời của Sơn là một bi kịch. Ba của Sơn mất lúc anh đang học ở Chasseloup Laubat - một trường dạy chương tŕnh Pháp - và đang chuẩn bị thi bac th́ Sơn phải bỏ học để về chịu tang ba.
Sơn rất giỏi thể thao. Anh tập 10 môn phối hợp rất được chú ư ở trường học. Sơn cũng giỏi về Nhu Đạo và Boxing. Trong một buổi dợt với người em là Trịnh Quang Hà - anh đă bị một cú choàng vai, và bị tổn thương phổi rất nặng, nên phải bỏ cuộc, và nằm dưỡng bệnh hai năm. Nếu Sơn không bị những sự kiện đó, tôi nghĩ là Sơn sẽ đi học ở Paris và sẽ trở thành một tiến sĩ, một bác sĩ, một kỹ sư ... chớ không phải là một nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.
Tôi cho biến cố đó đă đặt Trịnh Công Sơn vào t́nh trạng cô đơn, tuyệt vọng. Sơn tập chơi guitare, tự học guitare với một người bạn, rồi sau đó viết ca khúc "œớt Mi", "Nh́n Những Mùa Thu Đi".
Khi tôi gặp Sơn, th́ anh đă b́nh phục - Sơn không có điều kiện trở lại Sài G̣n để học tiếp ở Chasseloup Laubat v́ gia đ́nh anh bị phá sản,
Sau đó - để tránh cho Sơn khỏi phải đi quân dịch, một số bạn như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ngô Kha đă giúp Sơn thi vào trường Sư phạm Quy Nhơn.
Ca khúc Biển Nhớ đă ra đời tại trường sư phạm Quy Nhơn – trong thời gian này. Và nhân vật để Sơn viết bài Biển Nhớ là một người bạn gái có tên là Khê, nên có cái câu "Ngày mai nối bước Sơn Khê."
Sau đó Sơn lên B'Lao nhận chức trưởng giáo của một trường Thượng có hai lớp, cách nhà trọ khoảng năm bảy cây số. Sơn phải đạp xe vào làng để dạy. Tôi lên thăm Sơn, và đưa Sơn raĐà Lạt để chơi cuối tuần - một căn pḥng trọ với bốn bức vách đầy chim và bao thuốc lá Bastos - ở đó Sơn đă bắt đầu sự nghiệp âm nhạc của anh với những bài nhưĐàn Ḅ Vào Thành Phố, như Khi Mặt Trời Ngủ Yên, như Tiếng Hát Dạ Lan. Và đó cũng là thời gian anh viết những ca khúc về thân phận, và những t́nh khúc.Đó chính là thời điểm tôi và Sơn gặp Khánh Ly tại một pḥng trà ca nhạc nhỏ ở Đà Lạt.
Thật ra, người hát đầu tiên nhạc Trịnh Công Sơn và làm cho công chúng yêu nhạc Sài G̣n biết đến Sơn không phải là Khánh Ly mà là Thanh Thúy. Sau đó Trịnh Công Sơn viết bài Thương Một Người để tặng cho chị với câu: "thương ai về ngơ tối, sương rơi ướt đôi vai..."
Tuy
nhiên, theo tôi, người giữ lái con đ̣ âm nhạc của TCS trên ḍng sông của đất
nước chính là Khánh Ly kể từ khi Diễm Xưa ra đời. Cuộc gặp gỡ một cô ca sĩ bé
nhỏ trông rất là nhếch nhác ởĐà Lạt lại là một định mệnh. Sơn đi t́m một người
ca sĩ trẻ - hoàn toàn vô danh và Sơn bắt đầu từ giọng hát của người ấy với sự
tập luyện của chính anh, bởi v́ lúc đó Sơn không quen biết những ca sĩ nổi tiếng
của Sài G̣n. Và anh nghĩ dễ hơn là đi t́m một ca sĩ vô danh như Khánh Ly lúc đó.
ánh sáng của định mệnh đă chỉ cho Sơn đến với Khánh Ly - và từ đó Khánh Ly đă
t́m được nơi nương tựa và nơi phát triển tiếng hát của ḿnh lên đỉnh cao.Chúng tôi khuyến khích Sơn về Sài G̣n, bỏ dạy học - một cái nghề không thích hợp và không xứng đáng với Sơn. Tôi có căn pḥng rất nhỏ ở đường Trương Minh Giảng. Sơn từĐà Lạt về và đă ở lại với tôi trong nhiều năm. Căn pḥng đó ở gần chợ Trương Minh Giảng, bên kia đường là nhà của Bùi Giáng - cũng trong một cái xóm nghèo. Nhà tôi là nơi tạm trú đầu tiên của TCS khi anh về Sài G̣n. Chính họa sĩ Đinh Cường một trong những người bạn rất thân với Sơn - cũng thường ghé đến đó. Đôi khi ba chúng tôi ngủ chung trong một chiếc chiếu, và đă sống với nhau bằng đồng tiền dạy học của tôi.
Từ đó Sơn gặp anh em văn nghệ sĩ ở Sài G̣n. Anh bắt đầu xuất hiện tại sân trườngĐại Học Văn Khoa ở đường Lê Thánh Tôn nơi có trụ sở của Hội Họa Sĩ Trẻ và sau lưng đó là trụ sở của CPS nơi màĐỗ Ngọc Yến, Trần Đại Lộc, Hà Tường Cát... đă hoạt động chương tŕnh mùa hè ở đó.
Tại sân cỏ này, Sơn đă giới thiệu Khánh Ly và chị đă đi chân trần và hát cho Sinh Viên nghe. Rất nhanh họ trở thành thần tượng của tuổi trẻ Sàig̣n, do tính chất mới mẻ và trẻ trung của nó. Trịnh Công Sơn và Khánh Ly trở thành một hiện tượng âm nhạc ngay lúc đó.
Phong trào du ca, của anh Nguyễn Đức Quang,... đă ra đời cùng thời điểm đó. Tôi cho đó là một thời điểm lịch sử - thật sự bùng nổ về văn nghệ của giới trẻ trong đó có chúng tôi - hội họa sĩ trẻ Việt Nam.
Chính thời đại đă sản sinh ra những hiện tượng như vậy và TCS và Khánh Ly đă là những khuôn mặt nổi bật trong giới trẻ bấy giờ.
Trịnh Công Sơn - nối tiếp cao trào đo ù- đă dấn thân thêm nhiều bước trong lănh vực âm nhạc của ḿnh gần gũi với xă hội, và thời cuộc đất nước hơn. Những Ca Khúc Da Vàng, rồi đến Kinh Việt Nam ra đời trong giai đoạn này. .
Người ta gọi nhạc Trịnh Công Sơn - ở một số ca khúc - là nhạc phản chiến . Tôi đồng ư với anh Phạm Duy, chữ "phản chiến" không đầy đủ ư nghĩa của nó, bởi v́ chữ phản chiến nghe ra có vẻ kết án, có vẻ phải gánh chịu cái hậu quả của sự thất bại của Miền Nam. Tôi cho là chữ "thân phận" của người Việt th́ khái quát hơn.
Một thanh niên Việt Nam ở bất kỳ thời đại nào, vẫn đầy sự hồn nhiên, và vẫn đầy ḷng lương thiện để có một lư tưởng cho dân tộc, cho sự công bằng, cho sự không đổ máu, cho sự đoàn kết, cho sự thương yêu ... và cái chất đó có hầu hết ở chúng ta, và có hầu hết ở các lứa tuổi đang bước vào Đại Học ... nhưng tuổi trẻ không bao giờ lường trước được những âm mưu của chính trị - cho nên sự hồn nhiên đó phải trả giá.
Trịnh Công Sơn viết những bài Nối ṿng tay lớn, Huế-Sài G̣n-Hà Nội 20 năm xa vẫn c̣n xa ...Để làm ǵ? Để ước mơ đất nước ḥa b́nh thống nhất - để ước mơ anh em bắt tay nhau khi mà người di cư đă viết về "Hà Nội ơi ta nhớ...", th́ rơ ràng không ai lại không nhớ Hà Nội nếu bỏ quê hương ra đi, không ai không muốn gặp lại người thân ... th́ Trịnh Công Sơn đă đứng làm kẻ chịu vác cái thánh giá đó với bao nhiêu bi kịch sau đó .
Tôi và Sơn là hai người bạn, khác nhau hai hoàn cảnh. Tôi là sĩ quan của quân lực Việt Nam Cộng Hoà. Tôi chấp nhận đi Thủ Đức bởi v́ tôi không muốn sự bất hợp pháp. Tôi là một công dân tôi phải làm việc của người công dân, cho dù là chính quyền đó có thối nát, có ǵ đi nữa - tôi không chấp nhận sự bất hợp pháp cho nên tôi đi lính. Tôi thi hành nghĩa vụ của ḿnh. C̣n Sơn th́ khác, anh không chấp nhận chuyện đó, Sơn chỉ đi v́ lư tưởng của ḿnh.
Bởi v́ chúng ta là những con người chọn dân chủ, chọn tự do th́ phải tôn trọng tự do của kẻ khác; v́ vậy cho nên chúng tôi vẫn chơi với nhau trong t́nh người, c̣n việc làm của ai th́ người đó đeo đuổi riêng của họ.
Đến ngày 30 tháng Tư th́ Sơn ở lại. Tôi nhớ buổi chiều đó, Đỗ Ngọc Yến đến đón Sơn với một nhàbáo Mỹ đề nghị Sơn đă có máy bay đưa gia đ́nh Sơn đi Hoa Kỳ. Tôi rất muốn đi Hoa Kỳ nhưng màĐỗ Ngọc Yến lại không hỏi tôi. Sơn ở lại th́ tôi cũng đành ở lại. Tôi th́ đành thôi và sau đó th́ tôi đi học tập ba năm.
C̣n Sơn cũng không hơn tôi đâu. Khi các bạn đă rời khỏi đất nước ngày 30 tháng Tư, có lẽ các bạn không biết chuyện ǵ đă xảy ra cho Sơn. Sơn phải trốn ra Huế sau khi được đánh tiếng là sẽ bị thủ tiêu bởi v́ tính chất hai mặt của Sơn trong âm nhạc và tính chất hai mặt của Sơn trong cuộc đời. Bởi v́ Sơn là bạn của những nhân vật cao cấp của chính quyền Sài G̣n. Sơn đă từng viết Cho Một Người Nằm Xuống về cái chết của Lưu Kim Cương và đồng thời với Hai Mươi Năm Nội Chiến từng ngày, th́ điều đó người cộng sản không chấp nhận. Tôi nghe kể lại cuộc họp ở trong khu người ta lên án Trịnh Công Sơn.
Chúng ta không biết bi kịch đó cho nên chúng ta có những ngộ nhận đáng tiếc. Sau đó Sơn phải về Huế để t́m một nơi nương tựa bởi v́ ở đó Sơn có nhiều anh em. Anh hy vọng là họ sẽ giúp đỡ ḿnh; nhưng, tránh vơ dưa gặp vơ dừa, ở đây Sơn c̣n bị nặng hơn nữa là bị tố cáo tại các trường học, các biểu ngữ giăng lên. Sơn phải lên đài truyền h́nh Huế nhận lỗi của ḿnh - mà người ta gọi là bài thu hoạch. Sơn rất khéo léo trong bài nhận lỗi đó. Chính Sơn kể cho tôi nghe - Hoàng Phủ Ngọc Tường không đồng ư bài đó, nói phải viết lại v́ chưa thành thật. Bạn thấy chưa?
Người ta quyết liệt ghê gớm lắm trong sự kiểm soát. Sơn đă đóng cửa nhà ḿnh, không tiếp Hoàng Phủ Ngọc Tường trong nhiều năm. Sau đó, Sơn phải đi thực tế, tức là đi để biết người nông dân cày bừa cực khổ như thế nào. Sơn đi trên những cánh đồng c̣n rải rác những chông ḿn. Sơn đă thoát chết trong một lần; một con trâu đă cứu Sơn khi nó đạp quả ḿn mà đáng lẽ Sơn sẽ đạp.
Bởi v́ tài năng âm nhạc của Sơn quá lớn, cho nên trong số những người lănh đạo đất nước đó, cũng có người khôn ngoan hơn, biết cách thức hơn để giữ Sơn lại bằng cách bao bọc cho Sơn khỏi những t́nh huống hiểm nghèo như vậy. Họ đă t́m cách đưa Sơn về Sài G̣n, trả lại hộ khẩu cho Sơn, tạo điều kiện để cho Sơn yên tâm sống ở Sài G̣n.
Rất nhiều người nghe nhạc Sơn thầm lén nhất là từ miền Bắc, trong đó có nhiều đảng viên cộng sản, nhưng không ai dám công khai thừa nhận nhạc của Sơn là tài sản của đất nước và Sơn không được phổ biến âm nhạc lúc đó - hiển nhiên âm nhạc hải ngoại là phản động. Ngay cả Sơn c̣n không được phổ biến, mà phải đợi một thời gian đổi mới và cải tổ. V́ vậy cho nên, Sơn là một bi kịch thu nhỏ của bi kịch đất nước. Và Sơn đă nghe được những luận điệu chống ḿnh ở tại hải ngoại, nên Sơn rất sợ mặc dù có nhiều lời mời ở các đại học. Sơn đều không dám đi. Sơn từ chối, v́ Sơn sợ cộng đồng ở đây sẽ đả đảo sẽ gây ra những nguy hiểm cho Sơn. Cho đến ngày Sơn mất. Có người đăvề đề nghị đưa Sơn sang đây để thay gan cho Sơn miễn phí nhưng Sơn cũng từ chối.
Trong thời gian 25 năm sau ngày mất Sài G̣n, tôi cũng kẹt ở lại - tôi đă chơi với Sơn, và tôi đă không làm ǵ được cho Sơn - để Sơn bị một căn bịnh đă dẫn tới hậu quả tàn khốc, tức là nghiện rượu. Bởi v́ buồn, bởi v́ cô đơn, bởi v́ không biết sử dụng thời gian để làm ǵ ... v́ những ca khúc viết ra đều bị phê b́nh nặng nề - như bài "Em ra đi nơi này vẫn thế ..." ở bên này cũng kết án bài đó - ở bên kia lại kết án là "Tại sao đất nước đă thay da đổi thịt mà anh lại viết là em ra đi nơi này vẫn thế? Sài G̣n vẫn c̣n nguyên à?" Người nghệ sĩ luôn đi giữa hai lằn đạn! Có ai hiểu được là Sơn cô đơn như thế nào!
Và trong nhiều sáng tác của anh, nếu chúng ta tinh ư, th́ chúng ta sẽ thấy tư tưởng của TCS sau ngày mất nước. Sơn đă viết "Đường chúng ta đi, đi không bao giờ tới ..." Những ca khúc nói lên sự quạnh quẽ, sự tuyệt vọng, sự bất an của ḿnh. Đó là một ḍng nhạc đặc biệt mà có người không hiểu chê là thua những ca khúc anh viết trước 75 để chỉ chấp nhận t́nh khúc của anh mà thôi. Chúng ta không biết đến một ḍng nhạc triết lư và đầy đau thương đă ra đời một cách lặng lẽ âm thầm.
Ngay cả bài Nhớ mùa thu Hà Nội cũng đă bị cấm hai năm - chỉ v́ câu - chỉ v́ câu ǵ các bạn biết không? Mùa Thu - chữ Mùa Thu Hà Nội đă trở thành thuật ngữ Cách Mạng Mùa Thu - th́ TCS đă viết "Từng con đường nhỏ sẽ trả lời cho ta ... đi giữa mùa Thu Hà Nội để nhớ một người và nhớ mọi Người ..."
Người ta đặt câu hỏi: Nhớ một người là nhớ ai? Và từng con đường nhỏ tại sao lại phải trả lời? Hà Nội, những con đường của Hà Nội tại sao lại phải trả lời? Trả lời cho ai? Trả lời cái ǵ? Đó là nhớ Khánh Ly và Khánh Ly sẽ đem phục quốc về ... Với sự suy diễn như vậy méo mó như vậy, bài hát đó đă bị cấm hai năm. Các bạn có biết cái nỗi đau của người sinh ra đứa con tinh thần như thế nào?
Và chúng ta sai hay đúng, hăy tự soi lấy ḿnh - khoan kết án người khác sai hay đúng - bởi v́ trong chúng ta cũng đều bị lừa dối ! Chúng ta đă trưởng thành chưa sau nhiều lần bị lừa dối về chính trị - th́ chúng ta đừng trách Trịnh Công Sơn và đừng trách những người nghệ sĩ nhạy cảm và chân thật với cuộc đời với con người.
Tôi xin kết thúc ở đây - để dành thời gian cho các bạn khác - tôi là một người bạn - là một nhân chứng sống trong nhiêu năm với TCS. Những ngày tháng cuối cùng của anh, tôi đă ở bên anh mỗi lần tôi có mặt ở Việt Nam. Buổi sáng, tôi ngồi với anh dưới bóng cây để uống trà, để nh́n nhau cho đỡ nhớ, để nói với nhau một vài thông tin về bạn bè - rồi đi về. Sơn ngồi ở cái vườn trên gác nhà anh, có một cây hoa sứ già 28 năm, một giàn hoa giấy ... nó đă trở thành một cánh rừng nhỏ của Sơn và tôi đă nh́n Sơn tàn phai theo nắng chiều qua những tia nắng hoặc cuối mùa, cuối ngày qua những chiếc lá của cánh rừng bông giấy. Và thỉnh thoảng có vài tiếng chim hót như chia sẻ cái nỗi cô đơn của Sơn. Buổi chiều, tôi và Sơn đi ra ngoài một cái nhà hàng mà các bạn chắc c̣n nhớ, đó là Givral để nh́n qua bên kia khách sạn Continental để nh́n cuộc đời đi qua, để nh́n những nguời Việt Nam đang hấp tấp vội vă trên đường phố, để nh́n một chút trời xám, để nh́n vài cánh én ... Rồi Đi Về.
Sơn thèm đi ra phố - Sơn thèm hơi của thành phố. Bởi v́ chúng tôi là những con người đă gắn bó với Sài G̣n từ lúc trẻ cho nên "Chiều một ḿnh qua phố ..." hay "Chiều chủ nhật buồn, nằm trong căn gác đ́u hiu ..."Đó là đời sống của chúng tôi, và nó theo chúng tôi măi măi. Và Trịnh Công Sơn - hôm nay tôi được dịp để nói về anh, về cái sự tuyệt vời chịu đựng một bi kịch kéo dài cho tới ngày mà căn bịnh quái ác đă đục khoét tinh thần sức khỏe của anh cho đến hơi thở cuối cùng. Bởi v́ sự cô đơn thật không có điểm tựa để làm việc. Và anh đă chết v́ cơn bịnh này.