Chuyện Ngày Xưa … Nhớ Nhớ … Quên Quên

(Viết tặng Thái Kim Lan và bạn bè thuở học trò)

Quế Chi Hồ Đăng Định

Bờ Hồ Thượng Tứ và Hậu Bổ (tt)

Đã từ lâu tôi cứ cố tìm ra một chữ chi thích hợp để gọi cái chợ bán hàng ăn sáng họp hàng ngày trên đường Thượng Tứ mà đành chịu vì́ không có chữ chi đúng và đủ nghĩa. Nói chữ chợ là đã không đúng rồi, vì́ chợ thì́ phải bán đủ thứ: áo quần, vải vóc, thịt thà, rau qủa, đồ dùng, đủ vị bạc hà, mà nói là mấy gánh hàng rong cũng không đúng vì́ gánh hàng thì́ có mà rong thì́ không, các gánh này chỉ ngồi một chỗ, nép bên hiên phố, bán hàng ăn sáng, hết gánh thì về chơ có gánh đi lang thang mô mà gọi là hàng rong?

Cứ tạm kể sơ qua một tí theo trí nhớ nhạt nḥòa của tôi nên không thể sắp xếp theo thứ tự thời gian, đại khái như là kể bún bò chị Hoa mập, cháo bò Mệ Ngôn, nhưng có thể hai người này cách nhau cả hai ba chục năm vì́ khi gánh bún chị Hoa mập ngồi chỗ của gánh cháo bò Mệ Ngôn đó chỉ một sự kiện trùng hợp, một kỷ niệm chứ thực ra Mệ Ngôn và chị Hoa mập không hề biết nhau vì Mệ Ngôn đã quẳng cái gánh nặng trần ai này từ hai ba mươi năm trước khi chị Hoa hành nghề.

Từ những năm 50, tha`nh phố Huế nằm hai bên bờ sông Hương được chia thành hai khu vực hành chính là Tả Ngạn và Hữu Ngạn. Khu Hữu Ngạn phần lớn là trụ sở của các cơ quan hành chánh, quân sự và học đường; Khu Tả Ngạn mới là khu thương mại, nhưng cũng chỉ có các tiệm buôn bán làm ăn tập trung vào hai con đường Trần Hưng Đạo và Ngã Giữa (Gia Long). Các con đường Gia Hội (Chi Lăng), Bạch Đằng, Hàng Bè, Thượng Tứ cũng là phố bán buôn nhưng èo uột, không đáng kể. Cọ̀n Thành Nội là khu gia cư, nơi sản sinh ra không biết bao nhiêu là người đẹp của Huế đô.

Vậy thì́ đường Trần Hưng Đạo và Gia Long là bộ mặt của thành phố nên phải được ǵìn giữ sạch sẽ, gọn gàng, trang trọng cho khách phương xa nh́ìn vào; lại có đồn Cảnh Sát Đông Ba ở trước mặt, nên không có một gánh bún ḅò ,cơm hến mô có thể dừng lại quá 5,10 phút mà không bị phú lít, cảnh sát hay công an đường phố đuổi dẹp. Ý tôi muốn nói là những người giữ công việc trị an thành phố cùng làm những công việc như nhau qua biết bao nhiêu chế độ khác nhau.

So với đường Bạch Đằng, Gia Hội và Hàng Bè ít dân, ít cửa tiệm bán buôn th́ì đường Thượng Tứ là sầm uất nhất, hàng phố hai bên, lại có thêm hai xóm Bờ Hồ Thượng Tứ và Hậu Bổ đông dân, do đó các hàng gánh khắp nơi trong thành phố đều đổ dồn về Thượng Tứ như Bánh Canh Nam Phổ, bún ḅò, cháo vịt An Cựu, Cơm Hến Đọ̀ Cồn, bún ḅò cháo gạo xôi đậu đỏ Tây Linh, bún nước mắm chanh ớt tỏi, bánh đúc mật, bánh đúc mắm nêm Kim Long v.v. .. đó là không kể đến các gánh địa phương Bờ hồ thượng Tứ và Hậu Bổ như Sữa Đậu Nành O Xê, bánh bột lọc O Sĩ, Bánh ướt, bánh nậm mệ Càng, Bún bò O Em v.v. và v.v.. .

Phú lít thời Tây, Cảnh sát thời Cọng Ḥoà, Công an đường phố thời Cọng sản, chính phủ nào cũng muốn dọn dẹp ḷòng lề đường sạch sẽ cho thành phố có vẻ khang trang nhưng cuối cùng không chính phủ nào dẹp được vì́ người dân đói quá cần phải kiếm ăn, bán buôn lương thiện mà không cho, dồn ép dân phải đi làm điều phi pháp hay sao? Do đó mà chế độ nào rồi cũng dơ cao đánh khẻ, dọn dẹp la hét cho qua loa rồi mô vẫn hoàn nấy.

Hơn nữa, dân phố Thượng Tứ rất hiền ḥòa dễ thương và bao dung, cứ mỗi lần các gánh hàng bị cảnh sát đuổi là họ lại cho các gánh hành đặt gánh bún, cháo ngay bên trong tiệm họ cho nên cảnh sát không làm chi được và đến khi họ đi rồi thì vũ như cẩn, vẫn như cũ.

Nhà tôi bán tiệm ăn nhưng sáng mô cũng có một gánh bún ḅò hay gánh cháo vịt không của người này thì́ của người khác, thường thường là gánh bún của chị Hoa ốm hay cọ̀n gọi là chị Hoa già không có chồng để phân biệt vơí chị Hoa Mập đặt gánh bún bên nhà O Thiện, chị Bưởi cháo vịt th́ì bên nhà Gina anh chị Thảo.

Mấy gánh hàng ni bán cả buổi sáng rồi tới trưa mới đi từng nhà thâu tiền, đại khái là độ mười hai giờ trưa th́ chị Hoa bán bún vô thưa với Mạ tôi là dạ thưa mệ sáng ni 15 đồng, anh Nam Anh 4 đồng ,anh Nam Em 3 đồng, O Quắn 5 đồng, Chú Thương Em 3 đồng v.v và O Bưởi bán cháo vịt lại vào hát cùng một điệp khúc như vậy… chú Ḥa 4 đồng , O Thọ 5 đồng .v.v…

Chủ yếu là bán cho bà con hai bên phố, bà con lao động sau Bờ Hồ và Hậu Bổ, ngoài ra họ c̣n nhờ bán cho các anh, các chú, các bác xe ba gát , xe xích lô và sau này là xe thồ nữa.

Cứ mỗi buổi sáng sớm tinh sương là các gánh sau Bờ Hồ, sau Hậu Bổ dọn hàng, các gánh ở xa cũng bắt đầu đi xích lô lại, nếu phải gánh bộ từ bên Cồn qua như Cơm Hến thì́ hơi trễ hơn một chút vì́ phải đ̣i qua chợ Đông Ba trước, rồi gánh bộ băng qua Trần Hưng Đạo rồi đôi khi đi qua phố mô đó mà gặp khách thì́ bán luôn, nên đến 9 ,10 giờ mới tới Thượng Tứ.

Năm sáu giờ sáng c̣òn mơ mơ màng màng mà nghe tiếng lục đục trước cửa là biết bún bò chị Hoa qua rồi. Có một điều đặc biệt là cháo ḅò Mệ Ngôn thì́ ngồi bên nhà thương ôn Đốc Quyến xa ba bốn nhà mà tôi vẫn biết nhờ nghe cái giọng chưởi rang rảng của Mệ.

Hì́nh như Mệ Ngôn cũng ở cùng trong xóm trên Kim Long với Mệ tôi nên tôi thường nghe mệ tôi gọi bằng chị, ba tôi kêu là O Ngôn. Mệ Ngôn có 3 người con, hai gái một trai. Mệ đặt tên cho hai người con gái là Hỉm chị và Hỉm em, Hỉm là tiếng Huế nôm na chỉ bộ phận sinh dục của đàn bà , vì́ quan niệm là đặt tên cho xấu để ông bà hay người khuất mặt, người cõi âm khỏi bắt. Cọ̀n người con trai thì́ tên là Hồ hay Hộ ( ? ) hay là cũng muốn đặt tên chữ là âm hộ ??? Nhưng có một điều rất dễ thương là mọi người kể cả hai O Hĩm chị và Hĩm em không ai lấy đó làm buồn phiền, không có một ý nghĩ chi về cái tên của ḿình và cứ nghĩ tên ḿình cũng b́ình thường như tên Huệ, tên Liên, tên Tuyết của các người con gái khác.

Nhà Mệ Ngôn ở Bờ Hồ, sau nhà Người đẹp Thượng Tứ D́ì Út Nguyệt, cứ mỗi buổi sáng khi thức giấc là mệ có lệ kêu thằng con trai tên Hộ hay tên Hồ chưởi ra rả hằng giờ mà không mỏi miệng, cho đến khi Dì́ Út tỉnh giấc nồng và cứ tưởng gà vừa gáy sáng. Và từ đó như một thói quen, không cần gà gáy, không cần đồng hồ báo thức Dì́ Út Nguyệt vẫn thức dậy đúng giờ nhờ tiếng chưởi của Mệ Ngôn. Hồi đó thì́ Dì́ Út Nguyệt, không hiểu, và không để ý nhưng nay, mấy mươi năm sau nhớ lại thì́ thấy thương cho mệ Ngôn quá trời, răng mà mệ bị nghiệp nặng rứa hè (***).

Ra tới đường thì́ Mệ Ngôn bắt đầu chưởi O Hĩm chị với những lời tục tĩu nhất trên thế gian, rứa mà o Hĩm chị vẫn vui vẻ vẫn thổi lửa, vẫn sắp gánh triêng cho mạ, thiệt những chuyện này kể ra con nít thời nay không thể hiểu và con nít ở bên Mỹ ni th́ì cho là chuyện trên cung trăng.

Về sau O Hĩm chị th́ì lấy một ông Cảnh sát ngừơi Quảng Nam tên Nhạn, O Hĩm em xinh gái hơn nên lấy được Dượng Viên cũng người Quảng Nam, rất đẹp trai cũng làm Cảnh Sát nhưng lái mô tô đi dẹp đường hay bảo vệ mấy ông lớn và anh Hộ bị mạ chưởi hằng ngaỳ cũng được đi làm cảnh sát dẹp đường, chuyên dẹp mấy quán hàng rong ở đường Thượng Tứ và Trần Hưng Đạo.

Kể chuyện chưởi thì́ không thể không kể Mụ Ruộng ở Hậu Bổ, ngay sau lưng nhà tôi. Mụ Ruộng ốm như cây sậy, đầu trọc lóc, có anh con trai tên Ruộng khoảng 18, 19 tuổi và bà con trong xóm không biết tên mụ là chi nên kêu theo tên con là Mụ Ruộng. Mỗi ngày vào khoảng chiều chiều là mụ Ruộng bắt đầu chưởi sau khi uống hai ba ly rượu đế. Mụ ra đứng trước cửa cái cḥi lá , mặc một cái áo cánh trắng dơ 2 cánh tay khẳng khiu, đứng chống nạnh rồi bắt đầu chưởi. Tôi không nhớ nổi Mụ Ruộng chưởi câu chi nhưng tựu trung là chưởi cha thằng Ruộng đã bỏ mụ bơ vơ, đã mê cái L… con khác .v.v và v.v.. . Càng chưởi, mặt mụ càng đỏ, càng hung hăng, mụ nhảy dựng lên, vừa chưởi, vưa đưa hai tay vỗ vào chỗ giữa hai chân, giữa tiếng cười và tiếng vỗ tay của bọn con nít trong xóm. Chưa đã nư, thấy bọn con nít vỗ tay, và có lẽ rượu cũng đã ngấm, khi mụ truột quần là bọn tôi chạy mất. Anh con trai tên Ruộng chịu không thấu, ngày mô cũng bị mạ chưởi và làm nhục, anh đăng lính tây Đại Đội ( hay Tiểu Đoàn ?) 503 ( cinq cent trois) Vận tãi của Pháp và không biết giờ đây anh Ruộng có cọ̀n sống không?

Không biết có đúng là tôi nhẹ vía hay không mà cứ mỗi buổi sáng ra khỏi nhà đi qua hai dãy gánh hàng ăn sáng trước nhà là mệ là chị mô cũng mời chú Nam Em ăn mời xưa cho mệ cho chị, và không biết có thật không mà rất nhiều lần chị Hoa bán bún ḅò đã vào nhà lấy tiền sớm hơn thường lệ. Tôi hỏi răng về sớm rứa th́ì chị cho biết là nhờ sáng ni anh Nam Em ăn mở hàng nên bán hết sớm và rứa là tôi nổi tiếng ….ăn hàng, ăn vặt …. Chị Hoa mập nhờ trúng số nên đã cất được cái gánh bún ḅò trên vai, nhưng chị Hoa ốm không chồng thì́ chưa. Cách đây 5 năm có dịp về VN thăm ba mạ tôi và bà con, một buổi sáng tôi lửng thửng đi dọc hàng hiên nh́ìn các gánh hàng như đã thấy mười mấy năm trước, thấy gánh bún chị Hoa tôi ngồi sà xuống, vẫn nụ cười như xưa ,chị hỏi:

“Anh Nam Em ăn cái gịò nghéo với cái móng hí! em cọ̀n nhớ anh thích ăn miếng gân mà không thích ăn huyết mô”.

Tôi ngậm ngùi:

“ Chị độ ni có khá không? răng không lấy chồng cho rồi ?”

Chị cười cười mà tôi thấy hì́nh như có chút nghẹn ngào trong câu nói:

“ Ḿình vừa nghèo vừa xấu ai mà ưng anh ơi ! Thôi ở ri cho khoẻ. Chà anh chị đi Tây đi Mỹ hơn mười năm rồi mà em vẫn c̣òn gánh bún trên vai áo vá ”.

Tôi lặng người thương cảm một mảnh đời, một thân phận và thực sự xúc động như vừa đọc một câu thơ buồn.

*** Chi tiết này do chị Võ thị Nguyệt kể lại